مسجد جامع گرگان

مسجد, جامع, گرگان,

مسجد, جامع, گرگان, فعلی(استرآباد قدیم) در بازار قدیمی نعلبندان در زمینی به مساحت 1600متر مربع واقع شده است.

مقدسی در سالهای 375ه می نویسد( مسجد, جامع, استرآباد را دیدم که در بازار شهر واقع شده و نهری از جلوی آن جاری است). اگر به این جمله فکر کنیم اصل این مسجد, بیش از هزارو صد سال قدمت دارد. بعلاوه مولف کتاب تاریخ جرجان می نویسد: علی بن احمد بوکرد استرآبادی نقل کرده که محمد بن خالد حنظلی رازی، کنیه اش ابی عبدالله و لقبش مؤید بود، مسجد, جامع, استرآباد را بنا کرده و خودش اولین کسی بود که به مردم استرآباد فقه را بازگو می کرد.

اما بنای اصلی و فعلی مسجد, متعلق به دوره سلجوقیان است . از جمله مناره قدیمی آن به سبک معماری دوران سلجوقی ساخته شده است. بعدها بنای مسجد در دوران تیموریان ، صفویان(شاه عباس اول و دوم) و افشاریه، تعمیرات داشته و از صورت و شکل اصلی خود خارج گردید.

قسمتی از بنای مسجد به سال (1323ش) در زلزله شدید منطقه گرگان,، تخریب شد و سپس بازسازی گردید ، ولی مناره فعلی مسجد به همان شکل و شمایل اصلی خود باقی مانده و دارای کتیبه ای به خط کوفی است. مناره های دیگری هم به سبک مناره این مسجد در نقاط مختلف ایران موجود است . از جمله تاریکخانه دامغان،مسجد جامع, سمنان و کاشان، مسجد میدان ساوه، چهل دختران اصفهان.

از مشخصات بارز سبک معماری این مناره ها نداشتن اختلاف پهنا بین پایه و قسمت فوقانی و تزئین آنها با آجر است. حیاط مسجد 4شبستان با وسعت 1000متر مربع دارد که در چهارگوش حیاط آن واقع شده است.

دو ایوان متعلق به عصر سلجوقیان در دو سوی شرق و غرب مسجد واقع است.

بر دیوارهای ایوان غربی سنگ نوشته های زیادی نصب گردیده که تعدادی از آنها فرامین احکام و پادشاهان زمان در ارتباط با شهر استرآباد است. یکی از سنگها متعلق به دوران ابوالمظفر جهان شاه می باشد و بر سنگ دیگر القاب حاکم آن زمان، ابوالقازی القاهر بهادر به سال 942هجری قمری حک شده است. – ایوان شرقی در سال 1411و ایوان غربی و شبستان جنوب شرقی در 1412هجری قمری کاشی کاری هفت رنگ شده اند.

منبر قدیمی مسجد در ایوان غربی نگه داری می شود، بدنه سمت راست منبر به علت اتصال به دیوار و در اثر رطوبت از بین رفته بود. در زمان نادرشاه منبر و قسمتی از مسجد توسط حاجی قربان آقا، ناظرِ محمد حسین خان قاجار، حاکم وقت استرآباد مرمت شد.

صورت چند کتیبه قدیمی مسجد جامع, گرگان,:

کتیبه منبر مسجد= در زمان دولت و سلطنت خسروگیتی ستان، شاهنشه ایران و هند و ترکستان و توران تعمیر این مسجد و منبر نمود.

استرآباد و گرگان, در بستر تاریخ ایران، نگاهی به 5000سال تاریخ منطقه : اسدالله معطوفی

تپه ها

در ناحیه گرگان, حدود 310تپه باستانی شناسائی شده که بعضی از آنها همچون تورنگ تپه حدود 5000سال و شاه تپه یساقی بیش از 3000سال قدمت دارد. آثار سفالی بدست آمده از بسیاری از تپه های این منطقه نشانگر قدمت بیش از 2000ساله آنان است. این تپه ها در یک خط سیر از ناحیه بهشهر آغاز و تا بجنورد ادامه می یابد و تمامی این تپه ها در مسیر دیوار دفاعی گرگان قرار گرفته اند و بر روی آن قلاع نظامی واقع و عده ای این مناطق را حراست وحفاظت می کنند.

تمدن تورنگ تپه(19کیلومتری شرق گرگان) و شاه تپه(16کیلومتری غرب گرگان) شکوفا بود و عده ای از مورخین و باستان شناسان آنها را متعلق به دوران عصرنوسنگی می دانند. در گرگان حدود 310منطقه و تپه باستانی به ثبت رسیده که تورنگ تپه و شاه تپه از مهمترین آنهاست. نخست در سال 1841میلادی(1219ش) در زمان محمدشاه قاجار، هیأتی در تورنگ تپه دست به حفاری زد و اشیاء طلایی، نقره،مفرغی و برنزی در اشکال آبخوری طلا:جام دایره شکل طلا،ابزاری از سنگ زرد،ظروف سنگی،سلاحهای جنگی،تبر و دشنه مسی بدست آورد. لندنی ها استدلال نمودند که تمدن تورنگ تپه به قدمت شهر سوخته سیستان،تپه یحیی و آلتین تپه است و همگی را جزء گنجینه وغنای فرهنگی نیمه شرقی ایران دانستند.

براساس آثار بدست آمده، تصور شده که بین تمدن سومر،عیلامی و تورنگ تپه ارتباطی بوده و عده ای معتقدند که عیلامی ها و سومریها از این ناحیه به خوزستان و کلده رفته اند.عده ای نیز معتقدند شباهت های زیادی بین آثار تورنگ تپه و شاه تپه و گنج تپه قزوین وجود دارد. در سال 1268در زمان ناصرالدین شاه ، ژاک دمورگان در ادامه تحقیقاتِ "دِبُد فرانسوی" و "ریناک ورستوزوف" در تورنگ تپه، به ویژه در خرگوش تپه استرآباد دست به تفحصات عمیقی زد. آثار کشف شده توسط وی شامل: آبخوری، قوری نقش برجسته، چند مجسمه کوچک، سلاحهای جنگی،دشنه مفرغی و مسی بود.

در سال 1310هیأتی آمریکایی از دانشگاه کان ساس سیتی پنسیلوانیا زیر نظر وولسین، در تورنگ تپه مطالعاتی داشتند که نتیجه اش چنین بود که در تورنگ تپه سه طبقه متمایز وجود دارد. طبقه اول با 6متر عمق، باقیمانده های گورستان از دوران آهن بود. در زیر این طبقه باقیمانده دیوارهای دهکده ای بود که آتش آنرا از بین برده و 45قبر در این طبقه وجود داشت. همراه اجساد،ظروف سفالین به رنگهای قرمز و خاکستری تیره و اشیائی از برنز شبیه طبقه سوم( تپه حصار)دامغان، مدفون بود. طبقه دوم میان عمق 6تا8متری واقع و چیز مهمی نداشت. طبقه سوم در پائین تپه بین 10تا3/11متر عمق، در میان خاکسترها و آجرها دو قبر پیدا شد که در درون آنها سفال خاکستری تیره رنگ بود. همچنین در هر سه طبقه سفالهای قرمز با نقوش سیاه رنگ شبیه سفالهای شاه تپه کشف شد.

بعلاوه چند مجسمه کوچک بسیار زیبا از جنس گل پخته قرمز نیز بدست امد. ادوات مختلف متعلق به عهد سنگ تراشیده و مفرغ بود.آثاری هم از بقایای معبد یا قلعه ای کشف شد که تصور می رود در حوالی تپه شهری وجود داشت. در سال 1311یک هیأت باستان شناسی سوئدی نیز به سرپرستی پروفسور آرِن در ناحیه تورنگ تپه مخصوصا در شاه تپه آثاری بدست آورد.

از جمله 11 جمجمه از شاه تپه متعلق به 4500سال پیش. آرِن معتقد بود که تمدن شاه تپه حدود 3500سال پیش متروک و مجددا محل سکونت تمدنی جدید گردید. کاوش وی به طریق گمانه زنی سه دوره بزرگ را مشخص کرد.

طبقه اول اشیاء دوران بعد از اسلام و طبقه دوم و سوم متعلق به دوران پیش از تاریخ بود. اشیاء طبقه دوم و سوم بیشتر در قبرهایی قرار داشت که زیر خانه ها واقع شده و اکثر آنها سفال خاکستری و قرمز به اشکال: کاسه های آبخوری نوک دار، کوزه های شکم دار، جامهای پایه دار، ماست خوری و آب خوری های گود، بود. پنج سال بعد دکتر ویلسِن از طرف مؤسسه راکهیل کانزاس سیتی در حفاری تورنگ تپه 8 جمجمه بدست آورد که آنرا متعلق به عنصر مس و برنز دانست. نتایج کاوش های متعدد حکایت از آثاری دارد که از هزاره سوم(ق.م) تا آخر سلسله ساسانی را در بر می گیرد. آثار متعلق به هزاره دوم(ق.م) دارای آجرهای نیم پخته است. از دوره ساسانی نیز یک قلعه بزرگ خشتی می باشد که بر بالای تپه مرکزی واقع شده و دارای چندین برج بوده که 5 برج آن مشخص گردیده به علاوه یک خانه و یک آتشکده کوچک متعلق به قرون اولیه هجری قمری نیز یافت شده است. دکتر ویلسِن و خانمش نیز از حفاری تورنگ تپه سفالهایی به رنگ خاکستری و سیاه بدست آوردند که بر روی آنها خط و نقوش زیبایی داشت. سفالها در اشکال: کوزه، و بشقابی که بر روی پایه های بلند قرار داشت ولی زیباترین اثر مکشوفه مجسمه ای گلی یا رب النوع برهنه با 3/18سانتی متر بلندی بود که به زینت آلاتی مثل: گوشواره، گردنبند و دستبند مزین شده بود. این رب النوع را میتوان با «آناهیتا» رب النوع حاصلخیزی و فراوانی یکی دانست.

هم اکنون آثار منطقه تورنگ تپه و شاه تپه در موزه های سراسر جهان به ویژه در موزه ایران باستان و واحدهای سازمان میراث فرهنگی استان مازندران موجود است.