ایالت استرآباد

ولایت 1 در شمال شرقی ایران است. این ولایت دارای آبادی های متعدد و شهر بزرگی است که به نام استرآباد خوانده شده و دارالحکومه این 1
می باشد.
علی اکبر دهخدا در مورد این ایالت می گوید: این ایالت شامل دو ناحیه مهم بوده، یکی در شمال موسوم به دهستان و دیگری در جنوب موسوم به ورکان. دهستان شامل ساحل جنوب شرقی بحر خزر و قسمتی از ناحیه فعلی شمال اترک بوده و ورکان شامل تمام ناحیه ایست که رود گرگان فعلی از آن می گذرد.

ولایت کهن استرآباد در جنوب شرقی کرانه دریای خزر، از انتهای سرحد و مرز بخش غربی اشرف (بهشهر کنونی) تا صحرای ترکمن در شرق این منطقه تا مرز استان خراسان کنونی در استپ های ترکمن صحرا، به موازات رشته کوه البرز کشیده شده است. این ایالت از سمت غرب به منطقه قدیمی "جیره-گلباد" نزدیک روستای گلوگاه و از بخش شرقی به رودخانه قره سو که آن را از دشت های ترکمن جدا می کند و از جنوب به روستای تاش واقع در کوهستان شاهکوه و ساور منتهی می شود.

استرآباد را می توان به سه ناحیه طبیعی تقسیم کرد: اول، جلگه در شمال شامل صحرای ترکمن که بین اترک و فراسو واقع و شامل جلگه حاصلخیز فتدرسک است. این بخش از ایالت که پایین تر از سطح دریای خزر می باشد، دارای آب و هوای بیابانی و نیمه بیابانی و فاقد پوشش جنگلی است.

دوم، قسمت کوهستانی جنوبی که شامل تمام دامنه شمالی شاهکوه است و در قسمت های مرتفع به کلی بی حاصل و در قسمت های مرتفع متوسط پوشیده از مراتع وسیع و در قسمت های پست تر مستور از جنگل می باشد.

سوم، مضافات استرآباد که بر دو گروه می باشند، یکی ولایت و دیگری یموت که در صحرا و کنار رود گرگان زندگی می نمایند که شامل استرآباد و شاهکوین و ساورین(بلوک شاهکوه ساور)، استرآباد رستاق، سدن رستاق، انزان، دهات ملک، کتول و فندرسک می باشد.

استرآباد شهری بزرگ و مشهور است که عالمان زیادی از این شهر برخاسته اند: از جمله آقا شیخ صفی الدین مجتهد، حاجی سید طاهر مجتهد، آقا سید جمال سلمه الله و بزرگان و عالمان دیگری که در مجال خود در خصوص ایشان شذرح و تفسیر لازم ارائه خواهد گردید.

این شهر در کنار رودخانه واقع شده و در اطرافش آنچنان جنگل، گل و نباتات به چشم می خورد که می توان گفت بیش از این در خارج از حد تصور انسان خواهد بود. بدین سبب است که در تمامی مشرق زمین، شعرا زیبایی ها و باغات و اشجار میوه این شهر را در دیوان اشعار خود آورده اند:
تا طرف و مطرب است، مشرق و تا مغرب است
تا یمن و یثرب است، آمل و استرآباد (منوچهری).